نشر معروف

بنام خدا

5-9)صراط

5-9-1) تعریف صراط

صراط در لغت به معناي راه راست و به وسيله­ي مضاف اليه معين ميشود و جهت مي­گيرد، مانند صراط مستقيم، راه راست، راه كج، راه شيطان، راه رحمان ، راه سعادت ، راه دين و ... برخي بين سبيل و صراط فرق گذاشتند، و صراط را به معناي راه مستقيم دانستند و وصف آن را به استقامت وصف توضيحي اعلام داشتند برخالف سبيل ، كه به معناي مطلق راه راست و. مستقيم و منحرف هر دو را شامل ميشود.^[1]

5-9-2)حقيقت صراط

از دیدگاه قرآنی استاد؛ اساساً در اسلام ناب، همه معارف و ارزشهاي والا به هم پيوسته است مثلاً ولايت علي ابن ابيطالب (ع) از نماز، روزه و حج جدا نيست و هيچ كدام آنها، از شناخت خدا و معاد و رسالت و امامت جدا نيستند. از اين­رو امام صادق (ع) درباره صراط ميفرمايد: صراط، همان راه و روش شناخت خداست.

 صراط دو گونه است: صراط دنيا و صراط آخرت راهي كه در دنياست همان «امام واجب الاطاعة» است كسي كه در دنيا او را شناخت و به راهنمايي­هاي او اقتدا كرد از صراط آخرت كه پل دوزخ است گذشته است و هر كس امام را در دنيا نشناخت گامش بر صراط آخرت مي­لرزد و در آتش دوزخ سقوط مي­كند.^[2]

بنابراين در اين دنيا بايد از صراط گذشت تا در آخرت بتوان از آن گذر كرد ، يعني انسان هماره روي پل صراط در حال گذر است و لحظه به لحظه در مرصاد و كمين گاه حق تعالي قرار دارد  و عقايد و اخلاق و اعمال او در ديدگاه خدا و رسول (ص) است. بنابراين كسي كه روي مرز اسلام گام برمي­دارد مانند كسي است كه بر چيزي راه ميرود كه از مو نازكتر و از شمشير برّان تر است.^[3]

5-10) بهشت و دوزخ

بهشت در لغت ريشه ي اوستايي دارد و به معناي خوشتر و نيكوتر، جهان بهتر «فردوس، خلد، جنت» جاي خوش­آب و هوا، فراوانی نعمت و آراسته است كه نيكوكاران پس از مرگ در آن جاودان باشند.^[4] 

5-10-1) خلقت كنوني بهشت و جهنم از ديدگاه علم كلام

ممكن است اين سئوال پيش آيد كه بهشتي كه برخي اوصاف و ويژگي­هاي آن بيان شده ، آيا اكنون آفريده شده يا در آينده آفريده ميشود يا وعده­اي است كه معلوم نيست وفا شود؟ شيخ صدوق معتقد است كه: بهشت و دوزخ هر دو آفريده شده است پيامبر اكرم(ص) هنگام معراج وارد بهشت شد و دوزخ را نيز مشاهده فرمود^[5] شيخ مفيد نيز  مي­گويد بهشت و دوزخ آفريده شده است اخبار در اين باره موجود است و اجتماع و اتفاق نيز مؤيد مطلب است.^[6]

شارح مقصد نيز گفته است: جمهور مسلمانان «اعم از شيعه و سني» معتقدند بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده است تنها ابوهاشم و قاضي عبدالجبار از معتزله گمان كرده­اند اين  دو در روز قيامت آفريده ميشود^[7]

علامه جوادي مي فرمايد: فراواني روايات در اين زمينه موجب قطع ميشود كه معناي محسوس و ظاهري واژه­هاي عرش و كرسي و مانند آنها مراد نيست بنابراين ، چه مانع دارد كه از ديدگاه روايات فراوان، بهشت و دوزخ را همراه دنيا، قبل از دنيا و بعد از دنيا موجود بدانيم. غرض آنكه نبايد تصور كرد بهشت و جهنم از انسان جداست بلكه به مجرد مردن، پرده­ها كنار مي­رود و انسان يكباره خود را در بهشتي مي بيند كه وسعتش آسمان­ها و زمين است و براي انسان آماده شده است: « وجنة عرضها السموات والارض اعدت للمتقين»^[8]

5-10-2) حكمت لذتهاي جسمانی در بهشت

چرا خداوند متعال در قرآن مجيد به بهشتيان نويد به خوردني­ها، آشاميدني­ها، پوشيدني­­ها، زيورآلات، تخت، كاخ و قصر، حور، غلمان و... داده است، با اينكه بهره­گيري از اينها در بهشت وجهي ندارد، زيرا انسان براي ابد در آنجا زنده است و نيازي به توليد نسل و آب و غذا و... ندارد. بنابراين، حكمت اينگونه نويدها چيست؟ علامه طباطبايي ميگويدكه  اگر انسان تنها روح بود البته منزلتي كه از آيه «في مقعد صدقٍ عِند ملیكٍ مُقتدر»^[9] بر ميآيد مهمترين جا بود و نيازي به ساير نعمت هاي ياد شده نبود  ليكن انسان حقيقي مركب از روح و جسم  و با همين حقيقت از دنيا به سراي آخرت مي­رود بنابراين در قيامت افزون بر نعمتهاي معنوي و جسماني لذت هاي جسماني را به مقتضاي طبع مي­طلبد^[10].....

استاد علامه جوادي آملي نيز بر نظراستاد خویش علامه طباطبايي صحِّه گذاشته و تصريح می کند:  انسان از ديدگاه قرآن، حقيقتي مركب از روح و جسم است گرچه اصالت  او را  از آن روح مي­داند اين دو در دنيا هماهنگ عمل مي­كنند و خير و سعادت يا بدي و شقاوت را با هم رقم ميزند بنا براين در آخرت نيز هر دو با هم هستند و انسان با ويژگي تركيب خاص يا در سايه نعمت­هاي جسماني و معنوي قرا ر دارد يا در عذاب­هاي جسماني و روحاني معذب است براين پايه هر يك از نعمت انساني به دو بخش جسماني و روحاني تقسيم مي­شود.^[11]

5-10-3) راز آفرينش دوزخ

استاد علامه جوادی آملی حقیقت و راز آفرینش دوزخ را درسه محور بیان می کند:

  اولا:ً در جهان بيني اسلام و در نظام حكيمانه الهي همان طور كه وجود بهشت در كل نظام هستي ضروري و سودمند است بدان سان دوزخ نيز لازم و سودمند است از اينرو خداوند در سورۀ «الرَّحمن» دوزخ را نيز در صف نعمت هاي الهي ميشمارد.

ثانياً: آفرينش دوزخ و وجود آن و اشاره به عذاب دردناك و عقوبتهاي جانكاه دوزخ، گروه فراواني از اوساط مردم را كه هنوز به بلنداي بينش عبوديت نرسيده­اند از بدي انحراف و كج­روي باز ميدارد، بلكه مهمترين عامل بازدارنده از معاصي است.

ثالثاً: دوزخ جز پاداش كردار انسان نيست اينگونه كيفرهاي تكويني امري است قهري كه از ناحيه خود انسان دامنگير او شده و او آن را بر مي افروزد: « و من جاء بالسيئة فكُبَّت وجوههم في النار هل تُجزون الا ما كنتم تعملون؛^[12] آنان كه كردار بد همراه خويش بياورند، به رو، در آتش افكنده مي­شوند، آيا پاداشي جز آنچه عمل مي­كرديد خواهيد داشت.»^[13]

در ادامه استاد؛ مبحث کیفر جاودان را چنین تبیین می نماید: از بررسي و تدبير در آيات قرآن ، كيفر و عذاب­هاي گوناگون و متنوعي به دست ميآيد كه برخي از آنها در دنيا و بعضي در آخرت واقع مي­شود، قرآن مجيد مكرر از عذاب جاودان ياد كرده و گروه­هايي را به آن عذاب مخصوص تهديد كرده است از جمله گروه­هايي كه در قرآن به عذاب تهديد شده­اند، ميتوان موارد زير را نام برد:

 الف) كافران  ب)مشركان  ج)منافقان   د) مرتدّان  هـ)تكذيب كنندگان آيات خدا و دشمنان خدا و پيامبر

ز) نافرمان از دستور خدا و رسول (ص)   ح) ستمگران ط) شقاوتمندان ي) مجرمان و گنهكاران ك) قاتل مؤمن  ل) رباخواران.^[14]

استاد پس از طرح دیدگاه های متفاوت و بررسی آنها حاصل سخن را اینگونه بیان می کند: دانشمندان اهل كلام و مفسران گرچه درباره موارد ، مصاديق و صاحبان عذاب جاويد اختلاف نظر دارند ليكن در اصل وجود عذاب جاودان اتفاق دارند به ويژه در مورد كافران كنود و عنود، محقق طوسي و علامه حلي در كشف المراد فيض كاشاني در علم اليقين، فاضل  قوشچي در شرح تجريد و قاضي عضد ايجي در متن مواقف، ادعاي اجماع كرده­اند و قاضي عبدالجبار در كتاب اصول خمسه ادعاي ضروريت دارد  و برخي چون تفتازاني خلود در دوزخ را از مسلمات به شمار آورده است. برخي متكلمان برآنند كه معناي خلود در آيات مزبور «مكث طويل» است يا بر مدت طولاني تأويل ميشود زيرا برخي از روايات به خروج گروهي از دوزخ دلالت دارد.