نشر معروف

بنام خدا

فصل پنجم) معاد شناسي

5-1) كليات

5-1-1)  رابطه­ ي قيامت با هدف بعثت

هدف پيامبران «چنانكه كه در قرآن بيان شده است» قيام مردم به قسط و عدل به وسيله­ي بينات و ميزان است و آهن فقط براي حمايت از كتاب آسماني است ، نه براي تحقق بخشيدن اجباري به اين هدف، عاملي كه سبب تحقق اين هدف والاست، ياد معاد و روز حساب است. در نظر استاد ياد معاد عامل سازنده­ي انسان است؛ زيرا وقتي روح و روان انسان بر اساس ياد قيامت پرورش يابد و «ذكري الدّار»^[1] در نظرش باشد چنين باوري ضمانت اجرايي ميشود كه همه عقايد و اخلاق و كردار و رفتار خود را بر اساس اين ويژگي پايه ريزي كند. انساني كه در ياد قيامت نيست مقيد به ضابطه و قانون نيست.^[2]

از سوی دیگر استاد در بارۀ نقش محاسبه در یاد معاد می افزاید: اگر انسان معتقد باشد هر آنچه از او صادر مي­گردد زنده و همراه اوست و او در برابرش مسئول است و اگر بر اين باور باشد كه روزي همة اعمال، اخلاق و عقايد او رسيدگي مي­شود. قهراً چنين انساني خود را در برابر محكمة عدل الهي حاضر مي­بيند و  آگاه است كه خداوند مراقب اوست و از او حسابرسي خواهد كرد. گروهي كه معرفتشان اندك است مي­پندارند تحقق وعده­ي قيامت بسيار دور است اما آنان كه مظهر صفات خداوند و از غيب آگاهند آن را نزديك مي­بينند «إنَّهم يَرونه بعيداً ونراه قريباً^[3]».^[4]

از اینرو عقل ديني «در صاحبان خرد» چيزي است كه انسان را به بهشت نزديك و از جهنم دور مي­سازد: «قلت لهم ما العقل؟ قال: ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان»^[5] ، از اینرو اميرمؤمنان (ع) هر شب پس از فريضة عشاء با صدايي رسا به نمازگزاران مي فرمود «تجهَّزوا رَحِمكم الله^[6]؛  بار سفر ببنديد و ره توشه برگيريد، مسافرت نزديك است.»^[7]

5-1-2) علت كفر به معاد

دیدگاه علامه جوادي آملي در اين خصوص چنين است كه:  از نظر قرآن علت عدم اعتقاد به  معاد چند چيز است: يكي شبهة علمي است و ديگري شهوت عملي، شبهة علمي آن است كه چگونه خداوند اجزاي پراكنده را دوباره جمع مي كند و به آنها حيات مي بخشد و انسان وقتي مرد، ذرات بدنش در سرتاسر زمين پراكنده و گم خواهد شد خداوند در پاسخ چنين شبهه­اي مي فرمايد: «بلي قادرين علي ان نسوّي بنانه،^[8] اينان مي پندارند ما ديگر بار استخوان هاي پوسيده­ي آنان را جمع نمي كنيم، آري ما قادريم حتي سر انگشت آنان را با همه ويژگي­هايش دوباره درست كنيم.»

شهوت عملي آن است كه اندوخته­هاي علمي را ناديده انگارد و با علم به حقانيّت معاد و قيامت عملاً دست به شهوت راني و هواپرستي بزند و از مصاديق «أفرأيت من اتخذ الهَهُ هواه و اَضلَّه الله علي علمٍ»^[9] باشد، قرآن نيز چنين انسان­هايي را  روي­گردان از هدايت مي­داند و سرنوشت چنين انسان­هاي را شيطان رقم مي زند.^[10]  نتيجه اينكه شيطان نخست درباره­ي معاد شبهة علمي ايجاد مي­كنند؛ سپس با برهان بخشي و تثبيت آن، به وسوسه و اخلال پرداخته و به تدريج انسان را به شهوت­هاي عملي مي كشاند. وي برنامة گمراه كنند­ي خود را در آيات 118-121 سوره­ي نساء اعلام داشته است.^[11]

5-1-6) معناي دنيا و آخرت

واژه­ي دنيا مؤنت دني است اگر آن را از ماده­ي دنئ و دنائت بگيريم به معناي پست تر و خسيس تر است و اگر آن را ريشه­ي دُنوّ به حساب آوريم به معناي نزديكتر است، واژه­ي آخرت به معناي واپس و پسين است ودر قرآن مجيد بر قيامت و نشئه­ي ديگر «دارالاخرة» و «يوم الاخر» اطلاق  شده و  اين از آن جهت است كه زندگي دنيا اوّل ، و زندگي عقبي آخر و پس از آن است.^[12]

در ادامه استاد، تقسیم بندی مردم از نظر قرآن را اینگونه بیان می کند؛ از نظر قرآن مردم سه دسته­اند: 1)دنياطلبان هواپرست 2) گاهي اهل دنيا و زماني اهل آخرت 3) خود و دنيای خويش، فروخته و در راه رضاي خدا فقط آخرت خريده­اند. همچنين معاد باوران در عبادت خدا سه گروه­اند: عده­اي خوفاً من الله، گروهي شوقاً الي الجنة و بعضي حباً لله اند. بهره اهل ايمان در آخرت نعمت­هاي خالص است نه مشوب به عذاب، و بهرة اهل لذت­هاي دنيوي مشوب به رنج و درد است.^[13]

همچین استاد ادوار حيات را از منظر قرآن، چنين بر مي­شمارد: قرآن كريم حيات انسان را داراي سه مقطع مي­داند: حيات دنيا، حيات برزخ و حيات پايدار قيامت، انسان وقتي زندگاني دنيا را رها كرد وارد مرحله­ي آخرت مي­شود و جهان آخرت دو مقطع دارد يكي برزخ و ديگرقيامت كبرا.^[14]

5-2) ضرورت وقوع معاد

براهيني كه در اثبات معاد و ضرورت آن توسط استاد فرزانه در اين بخش مورد بررسي و موشکافی قرار گرفته است عبارتند از: 1) برهان توحيد 2) برهان صدق 3) برهان فطرت 4) برهان حركت و هدفداري 5) برهان حكمت 6) برهان رحمت 7) برهان حقيقت 8) برهان عدالت 9) برهان تجرّد روح   كه بدليل گستردگي موضوعات و پرهيز از اطناب به اقتضاء بحث به ذکر اجمالي چند برهان مهم آن مي پردازيم:

5-2-1) برهان توحيد

 قرآن در برخي آيات براي اثبات معاد به توحيد الهي تكيه مي كند؛ در اين باره چنين مي­فرمايد: «الله لا اله الّا هو يجمعنكم الي يوم القيمة لاريب فيه و من اصدق من الله حديثاً»^[15] خداي يگانه كه هيچ خدايي جز او نيست محققاً همه را در روز قيام كه هيچ شكي در آن نيست گرد مي آورد اين وعده­ي خداست و كيست كه در گزارش و خبر راستگوتر از خدا باشد در اين آيه، وعدة امنيّت خدا دليل بر معاد است، آنگونه كه وجود خدا دليل بر وحدانيت اوست، پس اصل وجود خدا هم دليل بر وحدانيت اوست و هم دليل بر ضرورت معاد.^[16]

5-2-2) برهان صدق

 اثبات صانع و نبوت در نخستين مراحل شناخت با برهان عقلي صورت مي­پذيرد، اما معاد را هم مي­توان با برهان عقلي  و هم با برهان نقلي ثابت كرد. در مقام كنوني حد وسط برهان ضرورت صدق گفتار خداوند است. چنانكه در اين آيه مي­فرمايد: «آنان را كه به خدا گرويدند و كار شايسته انجام دادند به زودي به بعثتي در آوريم كه زير درختانش نهرها جاري است تا منزلگاه ابدي آنان باشد. وعدة خدا حق است و كيست كه در گفتار راستگوتر از خداست؟»^[17]

استاد می فرماید: بر اين پايه مي­توانيم چنين استدلال آيه را طرح کنیم كه حق تعالي در امر معاد و جهان آخرت راستگوترين راستگويان است (صغرا) و هر چه را راستگوترين راستگويان خبر داد يقيناً واقع مي­شود. (كبرا) در نتيجه معاد و دوزخ و بهشت، يقيناً واقع مي­شود.^[18]

5-2-3) برهان حكمت

برهان حكمت، يعني برهاني كه حد وسط آن حكمت خداست، از يكسو حق تعالي غنيّ  محض است و آفرينش او براي رسيدن به هدف نيست تا از اين راه به هستي خود غنا بخشد و به كمال برسد، از سوي ديگر، كار آفرينش و فعل خداوند هم بي هدف نيست؛ او حكيم است و از حكيم كار بيهوده سر نمي زند، آفرينش او گزاف و بازيگري نيست. «من  جن و انس را جز براي پرستش نيافريدم».^[19]  

در نظر استاد؛ جهان آفرينش كه عنوان «مخلوق خدا بودن ؛ همراه آن است و از مبدأ حكيم پديد آمده قطعاً هدفي دارد كه بدون رسیدن به آن ، ناقص خواهد بود و آن هدف همانا صحنة قيامت است كه ويژگي هاي فراوان كمال، ثبات و ... را دارد و صحنة دنيا چنين نيست. زيرا همگان شاهدند كه سرتاسر دنيا را مرگ و زندگي، محروميت و ستمگري، ناكامي و تباهي فراگرفته است.^[20]

5-3) مرگ، قبر و برزخ

واژه مرگ و قبر:  واژه مرگ در فارسي به معناي  مردن، جان سپردن ، بيجان شدن و... است از اين واژه در عربي به موت، ممات، فوت، اجل و... نام مي برند. واژه قبر به معناي گور و معرّب آن جايي است كه مرده­ي آدمي را در آن ميگذارند نام­هاي ديگر آن تربت، خاك، مرقد، مضجع و .. است.

5-3-1) مرگ در فرهنگ قرآن

در نظر استاد؛ مرگ در فرهنگ قرآن به معناي وفات است و نه فوت زيرا فوت به معناي زوال و نابودي است، ولي وفات به معناي اخذ تامّ و در اختيار گرفتن تمام و كمال يك حقيقت و انتقال آن به سراي ديگر است و اين كار توسط فرشتگان مأمور وفات صورت مي­گيرد. «قُل يتوفيكم ملك الموت الذي وُکّّل لكم ثم الي ربكم ترجعون؛^[21] كافران مي­گفتند آيا وقتي مرديم و در روي زمين پراكنده و گم شديم آيا دوباره زنده مي­شويم، پيامبرا در جواب آنان بگو: فرشته مرگ كه بر اين كارتان گمارده شده همه­ي وجود شما را مي­گيرد و چيزي از حقيقت شما روي زمين پراكنده و گم نخواهد شد، و به جانب او باز خواهيد گشت.»  بنابراين مرگ مانند پوسيدن ميوه درخت  و پراكنده شدن آن در زمين نيست بلكه عمر بسان ميوه شيرين و پر آبي است كه پس از رسيدن باغبان با كمال دقت آن را مي چيند و براي هدفي برتر آماده ميسازد مردن بسان پرواز مرغي از قفس و پركشيدن به جهاني برتر است نه به منزلة نابود شدن مرغ او و از قفس بيرون انداختن او توسط انسان.^[22]

5-3-2) دو مرگ و دوحيات

از منظر استاد جوادی آملي، قرآن براي انسان دو مرگ و دو حيات ثابت ميكند اينگونه نيست كه انسان از دنيا برود و از مؤاخذه بعد از آن فارغ باشد آنان در قيامت مي گويند: «پروردگارا ما را دوبار مي­راندي و دو بار زنده كردي، اكنون به گناهان خود معترفيم، آيا راهي براي خارج شدن از عذاب وجود دارد؟»

سخن از تفسير دو ميراندن و دو زنده كردن بسيار به ميان آمده است، در اين ميان سخن علامه طباطبايي (قدس سره) به كمك ساير آيات برآنند كه انسان دو مردن اصيل و دو حيات اصيل دارد، انتقال از دنيا به برزخ مرگ اول و انتقال از برزخ به قيامت مرگ دوم بنابراين برزخ حيات اول و قيامت حيات دوّم او خواهد بود در ادامه، استاد مرگ را قانوني كلي و ثابت ميداند كه هيچ گونه تغييري در آن پديد نخواهد آمد و جمله­ي «أَن الموت حق»^[23]  از لوازم ايمان كامل است که براي تنبّه برزخي ميّت، تذّكر دنيايي حاضران و تشييع كنندگان به كار مي­رود. قوانين عقلي نيز اين معنا را تأييد مي كند، از طرفي بي معنا است كه از يكسو جهاني براي آزمايش آفریده شده باشد و از سويي ديگر ابدي و جاودان و ثابت بماند، زيرا معقول نيست انساني بطور ابد، در سراي آزمون و در جلسه  امتحان باقي باشد از اين رو قرآن، در پي «كل نفس ذائقة الموت»^[24]  مي فرمايد: « و انما توفون اجوركم يوم القيامه»^{[25] [26]}

5-3-3) قبر و برزخ

از متن روايات برميآيد كه ميزبان انسان در قبر، عقيده، اوصاف و اعمال اوست اگر آدمي آتش مي­خورد يا از  زقوم مي­چشد، خود به همراه برده است و اگر در باغي از باغهاي بهشت مي نشيند نهال هاي آن را خود كشته و پرورده است بنابر اين هم خود ميزبان و هم خود ميهمان است و بر سر سفره خويش نشسته است معناي واژه قبر قبلاً بيان شد امّا برزخ چيزي است كه ميان دو شئ حائل شود از اينرو به جهاني كه ميان دنيا و آخرت واقع ميشود برزخ اطلاق مي گردد. از ديدگاه قرآن در روايات، برزخ و قبر يك چيز است كه گاهي از آن به عالم قبر و گاهي از آن به «جهان برزخ» ياد مي­شود؛ قرآن كريم در آياتي از جهان برزخ خبر داده است ، از جمله آنهاست «حتي اذا جاء احدهم الموت قال رب ارجعون لعلي صالحاً فيماتركت كلا انها كلمة هوقائلها ومن ورائهم برزخ الي يوم يبعثون^[27]».^[28]